Gjuhë shqipe dhe letërsi – matura shtetërore, gusht 2026

Këtej autoambulancat mbartnin të plagosurit. Ata që ishin me plagë të rënda i shtruan aty pranë në një shtëpi fshatari, kurse Gorin e shtrinë në një shtrat të autoambulancës. Në shtratin tjetër ishte një shok italian që rënkonte thellë. Pranë Gorit rrinte një infermiere e re, e cila i lëmonte ballin. Gori mbylli sytë dhe s'dinte ç'të mendonte. I vinte turp... Çahu dhè të futem! Si? I shtrirë dhe i lidhur në këmbë, kurse brigada shkoi në Aragonë! Ç’fat i keq! Po kjo vajzë! Sa e mirë! Sa e dashur!

Ajo i foli në një gjuhë që Gori s'mori vesh. Pastaj i foli me gjuhën e ëmbël spanjolle. Gori, që dinte mirë italishten, e kuptonte spanjishten.

Befas makina u ndal! Si një britmë e vetme gjëmuan thirrjet e të plagosurve. Dyert përnjëherë u çelën dhe infermierët rrëmbyen vigjët me të plagosur dhe vrapuan nën ullinjtë. Aeroplanët fashistë fluturuan shumë ulët. Gjëmimi i tyre bënte të dridhej dhe dheu! Për pak çaste toka u drodh dhe aty pranë në Alkala de Çis shtëllunga tymi u ngritën përpjetë si uji i detit nga plasja e bombave të mëdha. Gori pa dritën e tokës spaniolle. Sa dritë ka qielli dhe deti i Spanjës! Kudo që të hidhje sytë shikoje pyje me portokalle! Pyje me ullinj! Dhe ja, aty pranë, deti ish i shqetësuar dhe era kafshonte valët duke zbardhur dhëmbët si një qen i egërsuar. Infermierja, që i rrinte Gorit mbi kokë si një pulë që mbronte zogjtë e saj nga ndonjë skifter, Kristina, siç e quanin infermieren suedeze, e ruante të plagosurin nga aeroplanat.

- Janë shumë çnjerëzorë! Edhe autoambulancat i sulmojnë! Sa herë na kanë mitraluar! Doktori që shoqëronte kolonën vizitoi edhe Gorin. E gjeti mirë, më të qetë.

- Jemi fqinjë! - i tha.

- Nga jini ju? - e pyeti Gori.

- Jam bullgar! Dr. Klimgev! Ti je shqiptar, apo jo?

- Po! jam shqiptar!

- Aty në spital, do të gjesh dhe një infermiere shqiptare. Është një shoqe e mirë. Në rrugën e bukur, që përshkon bregun e detit Mesdhe, rrugë plot pemë dhe vreshta, plot vila dhe fshatra të bukura, tani përsëri nisën të lëviznin maqinat: kamionë me ushtarë e me mall, vetura, autobuzë, motoçikleta, biçikleta qerre - ç'lëvizje e madhe për në Castellon de la Plana! Maqina të mbuluara me gjethe, me dega: si duken së largu! Si një kopësht lëvizës!

Shumë maqina ndalen dhe vizitojnë të plagosurit. Edhe Gorin e vizitojnë, i buzëqeshin, i urojnë shëndet. Dhe Gori u buzëqesh me zor, se ndjen dhimbje të madhe në gjoks e në brinjët dhe në majë të kokës. Ah, kjo erë e bendeve e mbyti fare! S'e duron dot! Sikur infermierja të mos ishte infermiere, po infermier, do të thërriste një herë e shumë herë: "Nënë! Moj nënë!", po kishte turp nga ata dy sy të kaltërt të shoqes suedeze që e shikonin me atë ëmbëlsi që e shikonte edhe qielli i Spanjës. Shtrëngonte dhëmbët dhe... ja para tij, pa dy sy, dy sy spanjollë, që kurrë s'do t'i harronte.

Një kolonel francez, burrë i shkuar nga mosha, me flokë të drejtë e t'ergjëntë, me mustaqe të shkurtëra si furcë e fortë, me dhëmbë të florinjtë, me beretën baske bojëhiri, u afrua dhe pyeti:

- Franse?

- Jo Shqiptar! - i tha infermiera - - Shqiptar? Shqiptar?! Sans blague! (Fr.: Pa shaka: Vërtet) Sa mirë! Trim shqiptar, e? Si je, mon petit? (Fr.: biri im) Si je, mon petit? - dhe u afrua, i vuri dorën në ballë dhe i tha diçka frëngjisht. E puthi me dashuri. Vajza që e shoqëronte, e shikonte në thellësitë e syve, sikur kërkonte të kridhej brënda në sytë jeshil të Gorit, i cili ndjeu një diçka që s'e kish ndjerë kurrë gjer ahere. Koloneli e përshëndeti, kapi vajzën nga krahu dhe u largua, kurse e reia, duke e shikuar akoma, po me atë mënyrë të çuditëshme, u kthye i përkëdheli flokët, u ngritë duke e parë në sy si i hutuar, sikur deshi t'i thosh diçka... i hodhi një degë ulliri që mbante në dorë dhe u largua duke e hequr prej kolonelit dhe duke i thënë Gorit:

- Hasta la vista! (Sp.: mirupafshim) Gori lëvizi pakëz, e shikoi më mirë, kur ajo largohej. Infermierja tha: -Buena chiquita! Muy guapa! (Sp.: Vajzë e mirë! Shumë e bukur)!

“Hasta la Vista” Petro Marko, Gjuhë shqipe dhe letërsi 4, 2004, f. 51-52.

Posa arritëm në vendin e caktuar nga shërbyesja, të dy gratë u ulën dhe Mrika filloi këtë rrëfim: Zonja ime kishte një vajzë një zanë të vërtetë malesh, aq e bukur dhe hirplotë ishte. Një djalosh e kishte vërejtur mësheftas, dhe kishte rënë në dashuri me te. Ai përdori të gjitha dinakëritë por vajza e gjorë nuk dilte kurrë jashtë oborrit të shtëpisë dhe fshihej, sipas zakoneve tona, posa arrinte ndonjë i huaj. Një ditë prej ditësh ajo qe aq e pakujdesshme dhe erdhi deri në pyll për të mbledhur lule, djaloshi e përgjonte dhe ishte fshehur në pyll. Kur e pa se ishte vetëm, pati guximin t’i afrohej dhe tˈi thoshte se e dashuronte. Pak nga frika pak nga hutimi, ngeli e shashtisur duke dëgjuar fjalët e djaloshit i cili, duke u ndarë, i lejoi vetes ta puthte në faqe. Mjerisht, Mhilli i Vlashajt, i ati i vajzës e shikoi këtë skenë pa e parë askush. Na u çnderuam, nesër Topia nuk do të jetë gjallë. Ti e di se çˈduhet bëjë bija jonë.. Ajo nuk mund të jetoj pas këtij.. që të dy duhet të vdesin. Ti duhet ta dish se nderi i shtëpisë vlen më shumë se jeta e njërit prej nesh. Unë po marr mbi vete Topian ti vajzën. Por jam e pafajshme, përsëriste vajza me zë ankues. Nuk dija se ishte atje ai djalosh... Ti e di se për babanë tënd më i rëndësishëm është nderi i shtëpisë se sa jeta e gjithë neve. Është ky një fat i tmerrshëm, mizor, fatal, që na përcjell, por duhet tˈi nënshtrohemi! Në atë shishe të vogël atje mbi tryezë gjendet vdekja me nder;...vasha mbeti disa çaste e dërmuar dhe pa luajtur vendit. Pastaj u vërsul kah shishja e vogël dhe e gëlltiti përmbajtjen e saj pa iu trembur syri... Të nesërmen, me të aguar dita, Aradi dhe shoku i tij e vranë Topian e ri që kishte dalë për gjah. Të dy kufomat u ndeshën në të njëjtën orë në varreza dhe dy të rinjtë u varrosën njëkohësisht. Pasojë fatale e dokeve të Shqipërisë!

.............. O Zot! Anul, po më tremb me pamjen tënde misterioze. A mos i ka ndodhur gjë ..tim shoqi? Jo Bardhë, ende nuk ka ndodhur asnjë. Por një fatkeqësi e madhe qëndron pezull mbi ty e Aradin. Kur dëgjoi emrin e Aradit, ajo u dridh dhe qe gati ta tradhtonte sekretin e vet. Fatkeqësia është se ai të dashuron Bardhë, dhe të dashuron si i çmendur. Nuk ka asgjë në botë që nuk është në gjendje ta bëj për ty. Duhet të largohesh nga qyteti. Thuaj se dëshiron ta shohësh tënd shoq... Vashë e re, pa përvojë, e lindur dhe e rritur në Shqipëri, nuk kishte vullnetin e vet; ajo varej nga e ëma dhe i vëllai dhe, në rastin për të cilin është fjala, është provuar qartë se vullneti i së ëmës dhe jo i saj kishte vendosur për martesën me Lulin. Pra, cili ja ka dhënë të drejtën nënës të flijojë të bijën? Natyra, do të thoni. Jo! Natyra kurrsesi nuk u jep të drejtë prindërve, nën kurrfarë preteksti, tˈi bëjnë fatkëqij fëmijët e tyre; përkundrazi, ajo ua imponon obligimin tˈi bëjnë të lumtur, tˈi ruajnë e tˈi mbrojnë.

.............. Ishte e ëma e Lulit. Sapo u ngrit në këmbë mbi dysheme iu afrua Bardhës që të sigurohej se po flinte pastaj shikoi derën dhe pa se ishte e mbyllur nga brenda…Mirëpo shikimi i egërsirës nuk u ndal mbi fytyrën e bukur që zoti e kishte rrethuar me një kurorë drite e dashurie sytë e saj të ndezur si të hienës kërkonin kraharorin e Bardhës, këtë kraharor të bardhë si alabastri, gjysmë të zbuluar, të cilin frymëmarrja e njëllojtë e nginte ngadalë. Nxori më në fund pisqoletën e fshehur nën përparëse, mbështeti tytën në zemrën e viktimës dhe hoqi këmbëzën. Shkrehja bëri një zhurmë shurdhuese. Dhoma u mbush me tym dhe me një erë squfuri. Kjo dhomë, që kishte qenë dëshmitare e vuajtjeve të një engjëllusheje, që kishte jetuar nga lutjet e një zemre të munduar nga dashuria, u shndërrua në një shpellë skëterre, në një shërbim krimi e vrasje.

“Bardha e Temalit” - Pashko Vasa, Vatra, Shkup, 2013, f. 90-93, 95,144, 268-269.

Molieri - “TARTUFI” Botoi dhe shtypi Vatra-Shkup 2007 (faqe 8, 13, 19, 20)

ARTI DHE JETA NË NJË LIDHJE TË NDËRSJELLË

Arti ka qenë pjesë e jetës për aq kohë sa vetë njerëzimi ka ekzistuar. Për mijëra vjet me radhë deri në ditët e sotme, njerëzit krijojnë, vështrojnë dhe shijojnë artin. Është pjesë e kulturës dhe jetës sonë të përditshme. Nëpërmjet formave dhe mediumeve të ndryshme që artistët zgjedhin si: artet pamore, skulptura, muzika, letërsia, filmi, teatri, piktura, etj., ata shprehin idetë dhe imagjinatën krijuese të tyre dhe tonën në forma të prekshme. Nëse të gjithë individët e një shoqërie përpiqen të shprehen vetëm përmes artit, atëherë krijohet një psikikë kolektive e një periudhe të caktuar duke bërë që mesazhi i artit ta tejkalojë kohën apo vendndodhjen.

Arti i bashkon njerëzit, duke u kujtuar atyre vlerat që duhet të mbështesin, u kujton se çfarë ka më shumë rëndësi në jetë, dashuria, e bukura, e mira, pikat takuese dhe jo ndarëse, pasionet dhe dëshirat e njeriut. Ai ngrihet mbi klasën, gjuhën, nacionalitetin, gjininë apo faktorë të tjerë të cilat mundohen të na ndajnë.

Historikisht arti është përdorur si mjet ndërtues dhe përmirësues i jetës, si një armë për t’u qasur me njëri-tjetrin me më shumë empati dhe mirëkuptim. Arti në shumicën e rasteve më tepër sesa krijimtari e bukur për t’u parë, është ajo çfarë ne jemi, çfarë na ka ndodhur, sa të thyer mund të ndihemi, si të shërohemi, si të ngjisim copëzat, si e ngjyrosim jetën.

Në Greqinë e lashtë, arti ishte virtyt i njeriut të mirë, i cili përkrahte kulturën, intelektin dhe vlerat estetike. Po ashtu dhe filozofët si Platoni apo Aristoteli kanë pohuar ndikimin dhe vlerën e madhe të artit në jetën e fëmijëve. Në Amerikë, pas luftës Revolucionare të shek. XVIII veprimtaritë artistike si letërsia, poezia e muzika ishin ndër aktivitetet më të pëlqyera për të përmirësuar cilësinë e jetës.

Studime të shumta vërtetojnë se arti është një mjet i fortë në përmirësimin e mirëqenies, në edukimin e të rinjve, në përfshirjen sociale, në zhvillimin ekonomik dhe rigjenerimin e komunitetit. Ai i jep shoqërisë identitet kulturor si dhe ndikon në përmirësimin e shëndetit mendor e fizik të njerëzve.

Arti shihet si një instrument për të mirëmbajtur shoqërinë. J. Dewey në librin e tij. Arti si një eksperiencë deklaron se vlera e artit duhet të përfshihet në sistemet e marrëdhënieve shoqërore. Pra arti nuk qëndron për veten e tij, por përkundrazi është në shërbim të vlerave të shoqërisë. Siç dhe Pablo Picasso thotë: “Arti largon nga shpirti pluhurin e jetës së përditshme.”

Thënë këtë, shoqëria duhet ta shohë dhe trajtojë botën e artit dhe kulturës si një burim jetik jo vetëm për zgjidhjet, por edhe për mënyrat e gjetjes së zgjidhjeve. Veprime të ndryshme brenda arteve, siç janë: pikturat, muralet, festivalet, panairet, vizitat në muze, ekspozitat apo shfaqjet teatrale shërbejnë si një arratisje nga rutina e përditshme. Ndërkohë që argëtohesh ndjehesh i lirë, pushon, relaksohesh dhe shijon diçka të bukur. Pra, arti ka ndikim në anën psikologjike të njeriut duke përmirësuar cilësinë e jetës. Aktivitete të tilla jo vetëm ofrojnë kënaqësi momentale, por hapin dritare të reja për vëzhguesin, i çelin dyer imagjinatës, mendimit kreativ dhe të pavarur duke ndikuar kështu në dëshirën për të sjellë diçka të re, ndryshe, unike dhe me individualitet të tijin.

https://studentet.mk/arti-dhe-jeta-ne-nje-lidhje-te-ndersjellte/

FATKEQËSITË MË TË MËDHA NATYRORE

Pavarësisht zhvillimit teknologjik, njerëzimi ende nuk ka përgjigje dhe mbrojtje efikase kundër dukurive natyrore dhe fatkeqësive shkatërruese. Uraganet gjithnjë e më të shpeshtë, tërmetet dhe paraqitja e rrëshqitjeve masive të tokës, sipas shumë ekspertëve, janë pasojë e ndryshimeve klimatike globale. Jemi dëshmitarë për uraganet që shkatërrojnë shtetet oqeanike dhe Amerikën, por bota në të kaluarën kujton edhe fatkeqësi dukshëm më të mëdha:

Përmbytjet më vdekjeprurëse

Fatkeqësia më e madhe për nga numri i jetëve të humbura ishin përmbytjet e vitit 1931, ndërsa numri i viktimave vlerësohet të ketë qenë midis tre dhe katër milionë njerëz. Nga viti 1928 deri në vitin 1930, Kina ishte goditur nga thatësira të mëdha, dhe dimri i vitit 1930 ishte dimri më i vështirë. Atëherë ranë sasi të mëdha bore, ndërsa në pranverën e vitit të ardhshëm pasuan reshje të rrëmbyeshme dhe përmbytje. Rajoni në muajin maj u godit nga nëntë ciklone, ndërsa lumi Jangcekjang doli nga shtrati duke përmbytur miliona njerëz. Periudha më e keqe ishte në korrik dhe gusht. Lumi Jangcekjang dhe lumi Huai arritën deri në Nanxhing, i cili atëherë ishte kryeqyteti i Kinës. Miliona njerëz u mbytën, ndërsa disa vdiqën nga uria, kolera dhe tifoja. Në qytetin Hankou, niveli i ujit ka qenë 16 metra më i lartë se niveli normal. Pasi u tërhoq uji, autoritetet e vizituan rajonin, duke premtuar se do t’i riparonin dëmet. Por për shkak të mungesës së mjeteve dhe për shkak të luftës civile, arritën të ndërtonin vetëm disa diga më të vogla në lumin Jangcekjang.

Cikloni tropikal më i madh

Në dhjetor të vitit 1970, Pakistani u godit nga Cikloni Bhola, gjatë të cilit humbën jetën midis 300.000 dhe 500.000 njerëz. Cikloni është formuar mbi Gjirin e Bengalit më 8 nëntor dhe ka filluar të lëvizë drejt veriut. Më 11 nëntor fyente erë me shpejtësi prej 185 kilometra në orë. Opozita dhe mediat e kanë kritikuar pushtetin se me vonesë u kishin dërguar paralajmërim qytetarëve për një fatkeqësi të mundshme. Cikloni e kishte goditur edhe Indinë, duke shkaktuar reshje të mëdha shiu. Shumica e viktimave humbën jetën nga dallgët e mëdha që shkaktuan përmbytje. Reagimi i dobët i autoriteteve çoi në protesta masive studentore, të cilat më vonë u shndërruan në një luftë civile që përfundoi me ndarjen e Pakistanit dhe shpalljen e shtetit të pavarur të Bangladeshit në vitin 1971.

Shpërthimi më i madh vullkanik i shekullit XX

Më 8 maj 1902 ndodhi shpërthimi katastrofik në ishullin francez Martinik në Karaibe, ku humbën jetën më shumë se 30.000 persona. Sipas numrit të viktimave, bëhet fjalë për shpërthimin më vdekjeprurës në të gjithë shekullin e 20-të. Shpërthimi e shkatërroi plotësisht qytetin Sen-Pier, i cili në atë kohë ishte vendbanimi më i madh i ishullit. Në fillimi të majit, fillimisht u shfaqën tërmete, ndërsa u dëgjuan edhe shpërthime që vinin nga drejtimi i vullkanit. Mbi qytetin Sen-Pier binte hi i imët vullkanik. Shumë banorë u evakuuan që në atë moment, por pjesa më e madhe vendosën të qëndronin, duke besuar se megjithatë nuk do të ndodhë ndonjë shpërthim katastrofik.

Tërmeti më i fuqishëm i regjistruar

Tërmeti më i fuqishëm në histori goditi qytetin kilian Valparaiso më 22 maj 1960. Fuqia e tërmetit ishte 9,5 shkallë sipas Rihterit. Tërmeti shkaktoi cunami në Kili, Japoni, Filipine dhe Zelandën e Re. Duke pasur parasysh fuqinë e tërmetit numri i viktimave nuk ishte më i madh se 2.000.

Tërmeti i dytë më i fuqishëm goditi Alaskën më 28 mars 1964. Magnituda e tërmetit ishte 9,2 shkallë sipas Rihterit, që gjithashtu shkaktoi cunami që vrau 28 njerëz. Dëmi ishte vlerësuar në 330 milionë dollarë, ndërsa dridhjet ishin ndier edhe në disa vende në Kanada.

Tërmeti më vdekjeprurës

Tërmeti më vdekjeprurës i regjistruar në historinë moderne të njerëzimit e goditi Kinën, konkretisht qytetin Shanksi në vitin 1556. Thuhet se fuqia e tij ka qenë rreth 8,0 shkallë sipas Rihterit, ndërsa kanë humbur jetë rreth 830.000 persona. Hapësira në rrethin me rreze prej 840 kilometrash ishte rrafshuar me tokën.

Tornado më vdekjeprurëse

Tornadoja më vdekjeprurëse goditi Bangladeshin më 26 prill 1989. Numri i saktë i të vdekurve nuk dihet, por vlerësohet se rreth 1.300 persona, gjë që e bën tornadon më vdekjeprurës në historinë e njohur, jo vetëm të Bangladeshit, por edhe të gjithë botës. Tornadoja kishte gjerësi prej 1,6 kilometra dhe përshkoi gjatësi prej rreth 13 kilometra.

https://www.fakulteti.mk/news/23092017/najgolemite-prirodni-katastrofi