Македонски јазик и литература – државна матура, август 2026

Анте Поповски. „Две Тишини“. Скопје: Југореклам, 2003 година, стр.127.

I. А вије се надеате на курбани што колете на Атанасов ден, со тоа да угодите Богу. А не знаете еле тија курбани идолска жертва, еврејска жертва, а не христијанска. Тој христијанин што коле курбан не ест христијанин, токо ест евреин или идолопоклонник, и тој свешеник што поет на глава на овенот со свеќа запаљена лаже за добитка, за пара, за месо, а у закон христијанскиј немат писно поп да чати на овен а христијани да колет курбан.

II. Поклади идет, се чудиш колку манџи да напраиш. Пак се берете по две куќи по три на едно да покладите, да разлагуете, да поете песни соблазнителни, да јадете до ден, да се опиете и скверна безделија да чините за три дни. Немојте христијани, не губете си душите, не празнујте погански. Сам поклади си со својата челад, што годер јади, помало пии, поскоро стани, метание чини, зашто утре велик пост. Зашто го велат велик, голем? Зашто голем колку божиќниј пост и он. Зашто го велат великиј пост? Зашто голем захмет требе да тегнеме во него, многу метание, многу богомолство, непиење, нејадење, нелутење се, некарање се, со жена си у постела неспиење, крштење, сриг и сваќи и гозби нечинење, непцуење се, неврежуење се, опростуење се, сиромаа пригледуење, утро вечер, на полдне, три пути денес када се крстиш, метание да чиниш. Бога да молиш да ти прости што си чинил сва година. И зашто го викаат великиј пост? Зашто ест десеток он. Демек, на годината имат 366 дни, от десет еден да дадеме Богу, другите нам 9 дена. Што си грешуал срдце, да ти простит и да те помилуват во тија дни. Десетоците собрани на куп во великиј пост, от субота и недела башка, чинат 36 и пол со велика субота и со ноќта спроти велик ден. До полноќ све се постит, никоа суббота не се постит, салт велика суббота се постит и спроти неделата до полноќ. Така се плаќа десеток Богу, така се измолует Бога.

III. Ете тако се празнует великиј ден, кој ест христијанин и кој ест радлив за своја душа. А како гледам во едни села, да чува Господ, дип грубо. Ни христијани можем да ги наречем ни пак неверници. Велики петок и велика суббота јадат и пијат, у великиј пост хора играат, со жена у постеља спијат, на забита се клеветат, давиа чинат, се пцуат, се тепаат, на сам ден велик ден причешна чекаат. А, попот узел, осум села попуат, каде понапред да стасат, трчат от село на село, со меинзил носит свјатиј тајн. А едни сиромаси христијани, дури ги жалим, зашто до само полдне чекаат попа, на сам царскиј велики ден гладнии стоат и чекаат попа да му донесат причесна и викаат: „Се забави попот, тоа му било, она му било!“ Други пак велит: „Хајде да му се натепамо, ќи уште еднаш да не забават!“ А еднии чорбаџие што сет, мало позенгини, како кметинке, пак тије велат: „Не така. Да го тепамо ќе не глобит забитот. Токо мије, ка што сме се собрале в куп, да идемо да однесемо овен на агата или на пашата, да му аливерисамо ќутек, ем да го напудимо, да земемо друготого попа, ако е подалеко со куќата.“ Пак другиј кмет велит за друготого попа: „Каков глобар ест и тој поп многу земат, махни го тамо. Овој поп се забават ама баре помало земат, ем вересие пеет, чекат за паре со години, а другиот поп со Турци си земат хакот, ако му не платиш.

……………………………

Кирил Пејчиновиќ. „Слово за празниците“. Скопје: Култура, 1956 година, стр. 61, 67, 69.

Молиер „Тартиф“. Скопје: Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга, 1986 година, стр. 9, 13, 19.

МЕЃУСЕБНАТА ПОВРЗАНОСТ НА УМЕТНОСТА И НА ЖИВОТОТ

Уметноста била дел од животот толку долго колку што постои и самото човештво. Со илјадници години, сè до денес, луѓето создаваат, набљудуваат и уживаат во уметноста. Таа е дел од нашата култура и секојдневниот живот. Преку различни форми и медиуми што ги избираат уметниците, како ликовна уметност, скулптура, музика, литература, филм, театар, сликарство и други, тие ги изразуваат своите, но и нашите идеи и креативната имагинација во опипливи форми. Доколку сите поединци во едно општество се стремат да се изразуваат само преку уметноста, тогаш се создава колективна психа на одреден историски период, правејќи пораката на уметноста да го надмине времето или местото. Уметноста ги обединува луѓето, потсетувајќи ги на вредностите што треба да ги поддржуваат, на она што е најважно во животот – лубовта, убавината, добрината, точките на средба, а не на разделување, на страстите и на желбите на човекот. Таа се издига над класата, јазикот, националноста, полот и другите фактори што се обидуваат да нè поделат. Историски гледано, уметноста се користелa како градежна алатка за подобрување на животот и како средство за приближување на луѓето едни кон други со повеќе емпатија и разбирање. Уметноста, во повеќето случаи, е повеќе од само убава реакција за гледање; таа е она што ние сме, што ни се случило, колку скршени можеме да се чувствуваме, како да се лекуваме, како да ги соединуваме парчињата и како да го боиме животот. Во Античка Грција, уметноста била доблест на добриот човек кој ја поддржува културата, интелектот и естетските вредности. Исто така, филозофите како Платон и Аристотел ги истакнувале големото влијание и вредноста на уметноста во животот на децата.

Во Америка, по Револуцијата во XVIII век, уметничките активности како литературата, поезијата и музиката биле меѓу најпосакуваните активности за подобрување на квалитетот на животот.

Многубројни студии потврдуваат дека уметноста е моќна алатка за подобрување на благосостојбата, образованието на младите, социјалната инклузија, економскиот развој и обновата на заедницата. Таа му дава на општеството културен идентитет и влијае врз подобрувањето на менталното и физичкото здравје на луѓето. Уметноста се гледа како инструмент за одржување на општеството. Џ. Дјуи во својата книга Уметноста како искуство изјавува дека вредноста на уметноста треба да биде вклучена во системите на општествените односи. Значи, уметноста не стои сама за себе, туку, напротив, е во служба на вредностите на општеството. Како што вели и Пабло Пикасо: „Уметноста ја отстранува прашината од душата во секојдневниот живот.“

Сепак, општеството треба да го гледа и третира светот на уметноста и културата како витален извор не само на решенија, туку и на начини за пронаоѓање на тие решенија. Различни активности во рамките на уметностите, како што се сликарството, муралите, фестивалите, саемите, посетите на музеи, изложбите или театарските претстави служат како бегство од секојдневната рутина. Додека се забавуваш, се чувствуваш слободен, одмараш, се релаксираш и уживаш во нешто убаво. Значи, уметноста има влијание врз психолошката страна на човекот, подобрувајќи го квалитетот на неговиот живот. Такви активности не само што нудат моментално задоволство, туку отвораат нови прозорци за набљудувачот, ги отвораат вратите на имагинацијата, креативното и независното размислување, влијаејќи така врз желбата да се создаде нешто ново, различно и уникатно со својата сопствена индивидуалност.

Преземено од: studentet.mk/arti-dhe-jeta-ne-nje-lidhje-te-ndersjellte/

НАЈГОЛЕМИТЕ ПРИРОДНИ КАТАСТРОФИ

Без оглед на технолошкиот развој, човештвото сè уште нема одговор и ефикасна одбрана против природните појави и разорните катастрофи. Сè почестите урагани, земјотреси и масовни свлечишта, според бројни експерти, се последица на глобалните климатски промени.

Сведочиме за ураганите кои пустошат низ крајокеанските држави и Америка, но светот во минатото памети и значително поголеми катастрофи.

Најсмртоносните поплави

Најголемата катастрофа во однос на бројот на загинати луѓе се поплавите од 1931 година, а бројот на жртви се проценува дека бил меѓу три и четири милиони. Од 1928 до 1930 година, Кина била погодена од големи суши, а зимата 1930 година била една од најтешките. Тогаш паднале големи количини снег, а пролетта следната година следеле и големи врнежи и поплави. Регионот во месец мај бил погоден од девет циклони, а реката Јангцекјанг се излеала и поплавила милиони луѓе. Најлошиот период бил во јули и август. Јангцекјанг и реката Хуаи дошле до Нанџинг, кој тогаш бил главен град на Кина. Милиони луѓе се удавиле, а некои починале од глад, колера и тифус. Во градот Ханкоу, нивото на водата било 16 метри повисоко од нормалното. Откако водата се повлекла, властите го посетиле регионот, ветувајќи дека ќе ги санираат штетите. Но, поради недостиг на средства, а и поради граѓанската војна, успеале на изградат само неколку помали брани на Јангцекјанг.

Најголемиот тропски циклон

Во декември 1970 година, Пакистан бил погоден од циклонот Бола, при што загинале меѓу 300 000 и 500 000 луѓе. Циклонот се формирал над Бенгалскиот Залив на 8 ноември и почнал да се движи кон север. На 11 ноември дувал ветер со јачина од 185 километри на час. Опозицијата и медиумите ја критикувале власта дека предоцна испратила предупредување до граѓаните за можна катастрофа. Циклонот ја погодил и Индија, носејќи огромни врнежи дожд. Најголемиот број од жртвите настрадале од огромните бранови кои предизвикале поплави. Лошата реакција на властите довела до масовни студентски протести, кои подоцна прераснале во граѓанска војна што резултирала со поделба на Пакистан и прогласување на независна држава Бангладеш во 1971 година.

Најголемата вулканска ерупција во 20 век

На 8 мај 1902 година се случила катастрофална вулканска ерупција на францускиот остров Мартиник на Карибите, при што животот го загубиле повеќе од 30 000 лица. Според бројот на жртвите, станува збор за најсмртоносната ерупција во целиот 20 век. Ерупцијата во целост го уништила градот Сен-Пјер, во тој момент, најголемата населба на островот. На почетокот на мај, најпрво се појавиле потреси на земјата, а се слушале и експлозии од правец на вулканот. Над градот Сен-Пјер паѓал фин вулкански пепел. Многу жители уште во тој момент се евакуирале, но поголемиот дел одлучиле да останат, верувајќи дека сепак нема да дојде до катастрофална ерупција.

Најсилниот забележан земјотрес

Најсилниот земјотрес во историјата го погоди чилеанскиот град Валапараис на 22 мај 1960 година. Јачината на потресот изнесувала 9,5 степени според Рихтеровата скала. Земјотресот предизвикал појава на цунами во Чиле, Јапонија, Филипините и Нов Зеланд. Со оглед на јачината на потресот, бројот на жртвите не бил поголем од 2 000.

Вториот по јачина земјотрес ја погодил Алјаска на 28 март 1964 година. Магнитудата на потресот изнесувала 9,2 степени според Рихтеровата скала, што исто така предизвикало цунами кое убило 28 луѓе. Штетата била проценета на 330 милиони долари, а тресењето било почувствувано и на некои места во Канада.

Најсмртоносниот земјотрес

Најсмртоносниот земјотрес евидентиран во модерната историја на човештвото ја погодил Кина, односно градот Шанкси во 1556 година. Наводно, јачината му била околу 8,0 степени според Рихтеровата скала, а загинале околу 830.000 лица. Просторот во круг со радиус од 840 километри бил срамнет со земја.

Најсмртоносното торнадо

Најсмртоносното торнадо го погодило Бангладеш на 26 април 1989 година. Точниот број на загинати не е познат, но се проценува дека животот го изгубиле околу 1.300 лица, што го прави најсмртоносното торнадо во познатата историја, не само во Бангладеш, туку и во целиот свет. Торнадото имало ширина од 1,6 километри, а поминало должина од околу 13 километри.

Преземено од: www.fakulteti.mk/news/23092017/najgolemite-prirodni-katastrofi