Gjuhë shqipe dhe letërsi – matura shtetërore profesionale, gusht 2026

“Paraja” - Hasan Zyko Kamberi

Akti II, skena VI

Miriani: Kur na thirrën në mëngjes dhe vamë e pamë tërë atë poshtërsi, gjithë ato kafshë të mundura, më të shumtën të vrara dhe aq të tjera të plagosura, kasollën të djegur, portën e vathës hapë krah, vathën të zbrazët dhe të shkatërruar, Galantin të vrarë dhe qentë e tjerë të ndrojtur e të heshtur, mund ta merrnin me mend, vallë, se çfarë ndiem atë çast në zemër!

Kalina (me vete): Kallonjeri ka futur hundët këtu. Kjo vepër është shumë e rëndë. Dhe pastaj do më dale përpara dhe do të thotë se këtë e bëri për mua ...

Akti II Skena VII

Gjergji: I mjeri unë! E humba mendjen krejt. Deshta të them këtë: ne kishim bërë këtë krushqi të Emirës me Mirianin, po tashti që shtëpia m’u shkatërrua dhe fati më treti krejt, unë, para se të ma thonë të tjerët, dua të them vetë çështjen: se kjo martesë s’është më e mundshme…Prandaj sa më përket mua, unë dëshiroj të prishet dhe meqë ndërruan punët, ta lëmë që secili të rrijë me të tijën. Si thua ti Bardh?

Bardhiu: Perendia paste uratën! Si mund të ta them ndryshe nga çˈkam thënë gjer më tashti? Mua do të më pëlqente krushqia me ty, po ti atëherë do të ndërroje mendjen?

Gjergji: Kurrë e për dynja! Kam dhënë fjalën dhe nuk do ta ktheja prapa edhe sikur të bëhesha mbret.

AKTI V Skena I

Emira: Çˈbën, moj motër? Ngrehu, për nder të tynë Zoti! Çˈbën kështu? Mos jam ndonjë shenjtore unë? Apo mos luajte mendsh! Po më bën të skuqem nga çudia.

Kalina: Kij mëshirë motër, dëgjomë ti as me mend sˈmund ta marrësh sesa është, a të paktën sesa ka qenë, e ligë kjo grua që të rri përpara!

Emira: Tashti zura të humb mendtë edhe unë! Ngrehu e mandej më fol si të duash ti...

Kalina: Jo, motër, jo; detyrohem të të flas kështu, po pate mëshirë të më dëgjosh dhe të më shërosh...

Emira: Ti sˈmë bëre kurrë gjë të ligë. Nuk më ke zemëruar ndonjëherë as edhe për shaka! Të falë Zoti ynë. Po unë përse të të fal, që sˈmë ka vajtur mendja kurrë se më ke bërë gjë të ligë.

Kalina: Ty Emirë të thonë dhe e mirë je vërtet...Pak mˈu desh edhe të të shqyeja me sy. Që një kohë, kur ta kurdisa një ndodhi aq të keqe e të thellë, sa s’mund të rrëfehet...aq shumë ma prishi zemrën, sa më qe mbushur mendja të të helmoja!.. Duhet të më falësh. Jo, motër, më fal, më fal me gojën tënde për të gjitha të këqijat që t’i desha; premtomë se do të harrosh urrejtjen që pata për ty; premtomë se tashti e tutje do të më duash mirë, ashtu siç duheshim para se të më hynte në zemër gjarpri i zilisë.

Emira: Qofshë falë nga Perëndia, nga Jezu Krishti nga Zonja Shën-Mëri, e po ashtu edhe nga unë.

“Emira” - Anton Santori, Vatra Shkup, 2010

Këtu fjala s’ju del, s’merr vesh njeri, Çdo gjë mbetet e fshehtë midis nesh; Se kush fëjen pa u ndjerë, s’ka fëjyer.

Përdorimi i mediave sociale është i dobishëm apo i dëmshëm për të rinjtë? Sidomos në grupin e të rinjve nga 12 deri në 21 vjeç, që përfshin edhe adoleshencën, përdorimi i mediave sociale duhet të vlerësohet duke marrë në konsideratë variabla të ndryshëm. Kjo grupmoshë i përket brezit që lindi në shekullin XXI, pra u rrit në një mjedis plot teknologji. Prandaj, për ta përdorimi i teknologjisë, internetit dhe mediave sociale është shumë i ndryshëm nga brezat e mëparshëm.

Për ta, mediat sociale, pajisjet teknologjike dhe interneti janë mjete për të aksesuar informacionin, për ta përdorur atë dhe për të përhapur njohuritë. Përveç kësaj, mediat sociale janë një hapësirë për socializim, zhvillim personal, si dhe për të krahasuar dhe vlerësuar veten dhe të tjerët. Për shkak të ndryshimeve fizike, mendore dhe emocionale që sjell adoleshenca, të rinjtë gjatë kësaj periudhe janë veçanërisht të përqendruar te vetja. Gjatë kësaj periudhe, ndërveprimi me familjen ulet, ndërsa koha e kaluar dhe komunikimi me bashkëmoshatarët rritet ndjeshëm.

Një pjesë e konsiderueshme e kohës së të rinjve shpenzohet në mediat sociale dhe internet. Prandaj, veçanërisht në aspektin e nevojave emocionale, ata janë të ndjeshëm ndaj lëndimit ose mund të lëndojnë të tjerët. Ngacmimi kibernetik (cyberbullying) po bëhet një nga problemet e rëndësishme të kohës së sotme. Sot, shumë familje vendosin kufizime në përdorimin e mediave sociale për të mbrojtur fëmijët nga efektet negative. Megjithatë, kufizimi ose ndalimi i plotë i mediave sociale në kushtet aktuale nuk përfaqëson një zgjidhje konstruktive dhe të dobishme, sepse të rinjtë do të vazhdojnë të përballen me botën digjitale.

Në vend që të vendosen ndalime, të rinjtë duhet të edukohen se si t’i përdorin mediat sociale në një mënyrë të shëndetshme, produktive dhe të vetëdijshme. Për këtë qëllim, është e dobishme të merren në konsideratë avantazhet dhe disavantazhet e mediave sociale në veçanti.

Përfitimet e mediave sociale për të rinjtë

Para se të flasim për efektet e dëmshme të përdorimit të mediave sociale, le të shohim përfitimet që u sjell të rinjve kur përdoren me vetëdije. Sidomos me pandeminë, përdorimi i mediave sociale është bërë i rëndësishëm për të rinjtë për të ruajtur marrëdhëniet e tyre shoqërore. Në platformat ku mund të zhvillohen biseda video në grup ballë për ballë, studentët mund të mësojnë së bashku, të ndajnë njohuritë dhe idetë e tyre. Ata gjithashtu kanë qasje në transmetime të drejtpërdrejta të ndara nga akademikë dhe edukatorë në mediat sociale.

Të rinjtë lidhen jo vetëm me njerëz nga rrethi i tyre i ngushtë, por edhe me njerëz të ndryshëm nga e gjithë bota. Në këtë mënyrë, ata përmirësojnë përdorimin e gjuhëve të huaja dhe njihen me kontekste të ndryshme kulturore. Njerëzit me një natyrë të tërhequr dhe të turpshme, të cilët kanë vështirësi në fillimin e komunikimit, mund të bëhen më komunikues dhe aktivë në mediat sociale.

Të rinjtë përmes blogjeve të tyre, faqeve në YouTube ose Instagram mund të krijojnë përmbajtje në lidhje me fushat e tyre të kompetencës. Për të ofruar përmbajtje cilësore dhe produktive, ata bëjnë më shumë kërkime dhe përmirësojnë njohuritë e tyre. Në këtë mënyrë, ata kanë mundësinë të rifreskojnë, zhvillojnë dhe ndajnë njohuritë e tyre. Gjithashtu, sipas interesave dhe nevojave të tyre, ata mund të ndjekin përmbajtje profesionale të përdoruesve të tjerë dhe të fitojnë informacione shtesë. Duke modeluar përdorimin e mediave sociale nga njerëzit që ata respektojnë, ata mund të përqendrohen në interesa dhe aktivitete të ngjashme.

Mediat sociale janë gjithashtu një burim përmes të cilit shumë të rinj marrin informacion rreth botës. Kjo do të thotë që në mjedisin digjital, të rinjtë mund të ndjekin ngjarjet aktuale, ekonominë, politikën, shkencën dhe teknologjinë në të njëjtën kohë me botën.

Gjithashtu, kur të rinjtë komunikojnë me profile të rreme, ata mund të ekspozohen ndaj kërcënimeve në nivel fizik, emocional dhe financiar.

Efektet e dëmshme të mediave sociale tek të rinjtë

Media sociale është një mjedis ku njerëzit bashkëveprojnë jo vetëm me njerëz që njohin, por edhe me të panjohur. Në këto platforma, individët komunikojnë me profile që u përkasin njerëzve të vërtetë. Megjithatë, ndonjëherë të rinjtë mund të hasin njerëz që përdorin identitete të rreme ose fiktive në internet. Kur të rinjtë, të cilët mendojnë se po komunikojnë me një person të vërtetë, kuptojnë se kjo nuk është e vërtetë, kjo mund të shkaktojë dëme serioze emocionale dhe psikologjike.

Gjithashtu, kur të rinjtë bashkëveprojnë me profile të rreme, ata mund të ekspozohen ndaj kërcënimeve në një nivel fizik, emocional dhe financiar.

Gjuha e urrejtjes, fyerjet, kërcënimet dhe ngacmimi kibernetik Gjatë përdorimit të mediave sociale, mungesa e ndërveprimit fizik mund të bëjë që individët të shfaqin qëndrime, fjalë dhe sjellje më agresive ose negative ndaj të tjerëve. Njerëzit ndonjëherë e përdorin hapësirën digjitale për të bërë gjëra që nuk do të guxonin t'i bënin në jetën reale, duke marrë “fuqi” nga anonimiteti ose distanca. Kjo mund të shprehet përmes komenteve dhe mesazheve negative, fyese, sharjeve, kërcënimeve ose ngacmimeve. Një sjellje e tillë jo vetëm që dëmton veçantinë dhe dinjitetin e palës tjetër, por gjithashtu mund të krijojë një reputacion të keq për individin që do të dëmtojë të ardhmen e tyre.

Në internet, çdo përmbajtje e ndarë lë një gjurmë, dhe këto gjurmë në të ardhmen mund

të shfaqen si prova që mund të na dëmtojnë. Prandaj, çdo përmbajtje e ndarë duhet të vlerë- sohet për të parë nëse mund të na dëmtojë në vitet që vijnë. (https://www.abapsikoloji.com/sosyal-medya-kullanimi-gencleri-nasil-etkiliyor) 01010110

A do të jetë viti 2026 një pikë kthese në zgjidhjen e problemeve globale të klimës dhe mjedisit?

Viti 2025 u shënua si viti kur krizat mjedisore u bënë pjesë e jetës së përditshme. Viti 2026, nga ana tjetër, do të jetë një vit global i rehabilitimit, kur duhet të fillojmë një qasje gjithëpërfshirëse për restaurimin e këtij ekosistemi.

Trashëgimia e vitit 2025: arritjet diplomatike dhe lidershipi i ri Viti 2025 në fushën e klimës u shënua nga ngjarja më e rëndësishme diplomatike - Samiti COP-30, ose Konferenca e 30-të e Anëtarëve të Kombeve të Bashkuara në Konventën Kornizë për Ndryshimet Klimatike, e mbajtur në Belém, Brazil. COP-30 i bëri thirrje njerëzimit për një përpjekje të përbashkët globale kundër ndryshimeve klimatike ose aksion kolektiv dhe vendosi dy udhërrëfyes kryesorë: largimin e drejtë nga lëndët djegëse fosile dhe ndalimin e shpyllëzimit.

Fakti që COP-30 u zhvillua në një kohë kur multilateralizmi po humbet vrullin ka çuar në qasje dhe struktura të reja. Në vend të konsensusit, përpjekja globale për klimën dominohet gjithnjë e më shumë nga një epokë koalicionesh ose bashkëpunime rajonale. Jugu Global, i përbërë nga ekonomitë në zhvillim dhe vendet në zhvillim, po merr një rol më të madh dhe më vendimtar, dhe iniciativa si “Klubi i Klimës” po bëhen gjithnjë e më me ndikim në formësimin e agjendës së klimës.

Stresi ujor: Bujqësia, toka, energjia dhe sfidat e “brezit të ri” Përveç zhvillimeve që lidhen me ndryshimet globale klimatike në vitin 2025, edhe në lëmin e ujit kanë filluar të shihen shenja se rreziku mjedisor në nivel global po shndërrohet në një krizë. Të dhënat nga viti 2025 kanë treguar se stresi ujor nuk është vetëm çështje sasie, por edhe një problem që shqetëson tokën dhe shëndetin e njeriut.

Më shumë se 70% e përdorimit global të ujit të ëmbël i takon sektorit bujqësor, ndërsa mbi 60% e degradimit të tokës të shkaktuar nga aktivitetet njerëzore ndodh pikërisht në zonat bujqësore (tokë të punueshme dhe kullota). Kjo situatë, në kushtet e rritjes së popullsisë dhe zvogëlimit të burimeve të ujit të ëmbël, rrit shqetësimet se si do të mbrohen dhe menaxhohen këto burime.

Më konkretisht, po bëhet e qartë se nevojiten politika më efektive në fushat që varen drejtpërdrejt nga uji - bujqësia dhe energjia. Në veçanti, degradimi i tokës çon në një zvogëlimin e kapacitetit të saj për të ruajtur ujin, gjë që krijon nevojën për ujitje shtesë dhe shkakton presion të paqëndrueshëm mbi burimet. Gjetjet kryesore nga viti 2025 tregojnë se duhet të zbatohen strategji për “prodhimin e më shumë dhe më mirë me më pak resurse”. Nga ana tjetër, kalimi në energjinë e rinovueshme - thelbësore në luftën kundër krizës klimatike - ngre çështjen e intensitetit të ujit të shfrytëzimit të mineraleve kritike. Aktivitetet minerare të kërkuara për bateritë dhe teknologjitë e energjisë së pastër shpesh përqendrohen në rajone që tashmë përballen me stres të lartë uji, duke krijuar kështu presion shtesë mbi burimet lokale.

Forcimi i kësaj lidhjeje jo vetëm që rrit presionin mbi burimet e ujërave të ëmbla, por mund të dobësojë edhe kontributin që teknologjitë e energjisë që varen nga uji japin në uljen e emetimeve. Për të ndërprerë këtë cikël, nevojiten masa shumëdimensionale dhe gjithëpërfshirëse që përfshijnë të gjithë sektorët përkatës.

Transformimi i energjisë: Përparim në energjinë e rinovueshme Viti 2025 ishte viti kur rritja e kapacitetit të energjisë së pastër ndjek rritjen e kërkesës për energji. Në luftën kundër ndryshimeve klimatike dhe në sigurimin e sigurisë së furnizimit me energji përmes zhvillimit të teknologjive të integrimit të sistemit, burimet e energjisë së rinovueshme luajnë një rol të madh.

Skenari “Emetime Zero Neto” i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë (IEA) parashikon se në vitin 2026 investimet në energjinë e pastër do të arrijnë afërsisht 4.8 trilionë dollarë në vit, që paraqet një nga sukseset më të rëndësishme të energjisë së rinovueshme si burim primar energjie.

Miratimi i Ligjit për Klimën në korrik 2025 ishte një zhvillim i shumëpritur. Finalizimi i rregulloreve dytësore, duke përfshirë sistemin e tregtimit të emetimeve, përafrimi me Mekanizmin e Rregullimit të Kufirit të Karbonit (CBAM) të Bashkimit Evropian, përshpejtimi i vlerësimeve krahasuese të produkteve në industrinë kryesore dhe rritja e atraktivitetit ekonomik të teknologjive me karbon të ulët tregojnë një kalim nga deklaratat në veprime konkrete.

01010110